OvinkWiki | Tango / TangoMacho

Is Tango Macho? (Dutch version - Nederlandse vertaling )

door Lidia Ferrari
vertaling Rob Hofstra

Is tango macho? Ik wil met deze vraag niet de mannelijkheid van de tango in twijfel trekken, maar eens een keer aandacht schenken aan de rol van de vrouw in de tango, aangezien deze kant van de tango altijd veel te weinig belicht is geweest. Dit onderwerp kan op vele manieren benaderd worden en in dit artikel geef ik mijn persoonlijke visie als vrouw, als psychoanaliste en als tango danseres.

Een letterlijke interpretatie van tango teksten geeft de indruk, dat de tango geheel en al door mannen gedomineerd wordt en dat vrouwen hooguit de rol van passief slachtoffer vervullen. Daarbij moet men wel bedenken, dat de meeste teksten tientallen jaren geleden werden geschreven door mannen en dus ook de macho waarden en vooroordelen van hun tijd weerspiegelen. In deze teksten vergaat het de vrouwen dan ook slecht. En zeker nadat de "milonguita", het meisje dat verblind is door de lichten van de grote stad, haar intrede deed, hebben vrouwen een slechte naam in tango teksten. Zij vervullen slechts een passieve rol, en laten zich daardoor makkelijk misleiden, zoals blijkt uit: "Mannen hebben je onrecht aangedaan", "Zij liet zich meeslepen door de slee van die patser" en "Andere vrouwen zijn op dezelfde manier ten onder gegaan". In tango teksten heeft een vrouw haar lot niet in eigen hand, zij wordt door een man op het verkeerde pad gebracht. Vaak wordt ze ook afgeschilderd als slechts het speeltje van het moment, die in totale ontreddering wordt achtergelaten. In "Atenti, Pebeta", (Opgepast, meisje) geeft Celedenio Flores een welgemeend advies aan alle vrouwen in de tango wereld: "Zorg dat de zoom op je enkels valt."

Maar is er iemand die weet of de milonguita, "la pelandruna abacanada" (het naiëve meisje dat voor een playboy valt) of "la flor de fango" (de moerasbloem), berouw had, of zich distantieerde van de misstap die ze begaan had? Uiteraard ben ik me bewust van zaken als prostitutie en vrouwenhandel, waarin vrouwen terechtkwamen, zij het door bedrog, geweld of gewoon de noodzaak om te overleven. In zulke omstandigheden is het moeilijk voor te stellen, dat vrije keuze een grote rol heeft gespeeld in hun lot. Waar het mij om gaat, is het ideologische vooroordeel in tango-teksten, die de vrije keuze niet erkend, of er zelfs een negatieve waarde aan toekent, als het om vrouwen gaat.

Er wordt zo vaak beweerd, dat tango macho is, een produkt van het mannelijk chauvinisme, dat er geen andere conclusie mogelijk lijkt. Met name de tango-dans wordt omschreven als een dans waarin de man domineert en de vrouw gedomineerd wordt. Ik geloof, echter, dat dit een wat al te simplistische en achterhaalde bewering is, die geen recht doet aan de fundamentele geslachts verschillen en complexiteit die in de tango-wereld gelden. Ik wil proberen om wat nieuw licht over dit onderwerp te laten schijnen.

Tango is een zeer gecompliceerde dans, waarin een man en vrouw elkaar omhelzen en tegelijkertijd een choreografie dansen, bestaande uit figuren, cortes en quebradas (pauzes en breuken). De dans zou een stuk eenvoudiger zijn als de dansers elkaar niet zouden omhelzen. De beide Argentijnse volksdansen pericón en chacarera hebben ook verschillende figuren voor mannen en vrouwen, maar omdat de partners elkaar niet omhelzen zijn deze dansen veel makkelijker. Tango zou ook een stuk eenvoudiger zijn, wanneer de choreografie van te voren vaststond, zoals in veel podiumdansen, die daardoor net zo complex worden als de tango, maar wel de unieke spontaniteit hiervan missen. Evenzo zouden de partners precies de zelfde passen, maar dan gespiegeld, kunnen dansen, zoals in veel Europese gezelschapsdansen het geval is.

Wat de tango nu juist tot tango maakt, is dat twee dansers, ondanks hun omhelzing, spontaan verschillende passen uitvoeren, die desalniettemin versmelten tot een enkele dans. Of zoals Carlos Vega, de bekende Argentijnse musicoloog, het zegt: "De Argentijnse Tango heeft het wonder volbracht, het element van de "enlace" (verbinding) in de dans in te voeren... Dit is het geheim van zijn succes, de belangrijke innovatie, die het de wereld geschonken heeft."

Alicia Dujovne Ortiz vatte het ooit zo samen: "Tango is een tweekoppig monster... een beest met vier benen, zwoel of uitgelaten, dat net zolang leeft als de duur van een lied, om te sneuvelen op de laatste noot." In de tango zijn het twee zielen, niet één, die een vloeiende beweging tot stand brengen, zodat elke hand, elk been zich voegt naar wat de andere handen en benen doen om de beide partners als een afzonderlijke eenheid te laten functioneren: één lichaam, twee mensen. Sterker nog, deze twee mensen, die elkaar misschien nog nooit eerder ontmoet hebben, omhelzen elkaar en laten op het ritme van de muziek een wonderschone dans ontstaan. Zo'n gebeurtenis heeft iets wonderbaarlijks.

Om tango te kunnen dansen, moeten de partners elkaar aanvullen, ze moeten samenwerken. Wanneer ze dat niet doen of zelfs gaan wedijveren, kunnen ze niet dansen, laat staan goed dansen. Hoe nu moet deze samenwerking tot stand komen, zonder een kant en klare choreografie? Kennelijk moet er een basis afspraak zijn, die hierin voorziet. Eén manier is, dat één van beide partners leidt en de andere volgt. Volgens mij is er geen andere mogelijkheid om dit voor elkaar te krijgen. Zodoende begint de tango dus met de overeenkomst, dat de man zal leiden. Mijn vraag is nu: Waarom wordt dit gezien als subordinatie, onderwerping of passiviteit van de vrouw? De man leidt weliswaar, maar dit staat nog niet gelijk met dominantie of hiërarchie.

De beide dansers werken met elkaar samen voor een hoger doel, zonder hun zelfstandigheid prijs te geven. Alleen hierin ligt hun relatie tot de dans. Elk standpunt wordt bepaald door zowel de techniek als de uit te voeren taak. Beiden zijn nodig om de dans te doen ontstaan. De standpunten bepalen op geen enkele manier een grotere of kleinere mannelijkheid of vrouwelijkheid van de partners. De mannelijkheid of vrouwelijkheid van een danser is eerder een stigma, die voor veel verwarring zorgt. Een vrouw die zich laat leiden door een man is daarom nog niet gedomineerd, onderworpen of gesubordineerd. Integendeel, wanneer een man en een vrouw samen een tango willen dansen, moeten ze zich beiden aan de spelregels houden, die van de dans een tango maken en niet bijv. een rumba. Er zijn dus drie elementen van belang: de vrouw, de man en de tango structuur. En zo gezien blijken man en vrouw, met hun verschillende rollen, technieken en standpunten samen te werken om iets buiten zich zelf teweeg te brengen: een tango.

In de overleveringen aangaande de oorsprong van de tango, is altijd sprake van mannen die samen de tango dansen. Tot op de dag van vandaag dansen mannen de tango met elkaar tijdens practica en privé lessen. Dit is de manier waarop mannen, in ieder geval in Argentinië, hun kennis aan elkaar doorgeven. De ene man leert de andere hoe te dansen en hoe te leiden, door de plaats van de vrouw in te nemen. Dit voorbeeld toont aan, dat de rol van de man in de tango afhankelijk is van die van de vrouw en vice versa. Twee mannen kunnen niet met elkaar de tango dansen, tenzij één van hun de rol van de vrouw vervult. Dit is tegenstrijdig met de houding van een macho, omdat een macho nooit zou kunnen toegeven, dat zijn acties afhankelijk zijn van de handelingen van een vrouw. Uit dit voorbeeld blijkt ook, dat tango een spel is, zoals schaken, waarin elk stuk beweegt volgens gestandaardiseerde regels. Terwijl een toren horizontaal of verticaal beweegt en een loper diagonaal, zijn toch beiden nodig, om het spel te kunnen spelen. Idem dito, om tango te kunnen dansen en ervan te kunnen genieten, moet elke danser de regels volgen die bij zijn of haar rol horen.

Toegegeven, in deze analyse verhef ik de structuur van de dans boven de passie en de emotie die hierin opgaan. Ik geloof echter, dat de passie en de emotie een gevolg zijn van de dans en zodoende niet in het middelpunt hiervan staan. Over de oorsprong van de tango bericht Carlos Vega het volgende: "De omhelzing in de tango heeft niets met lust te maken, het waren de critici van de tango-omhelzing, die hier lustgevoelens aan toeschreven. De dansers hadden wel andere dingen aan hun hoofd. Men danste puur voor het plezier van het dansen...". Ook vandaag de dag geldt nog, dat degenen die tango willen leren dansen, zeer veel tijd en inspanning zullen moeten investeren, voordat zij ook maar iets meer in de tango-omhelzing zullen zien, dan de uitgangspositie van de dans. Als echter verleiding, passie, lichaamscontact of sensualiteit je doel zijn, hoef je je al deze moeite niet te getroosten.

Uit het voorgaande volgt, dat een van sleutels tot rol van de vrouw is, dat ze zich laat leiden. Een man alleen kan geen tango dansen en een vrouw alleen al evenmin. Ze hebben elkaar nodig en beiden hebben ze zich te houden aan de regels van het spel, waarvan de belangrijkste is, dat de man leidt. Ik geloof, dat de manier waarop mannen vrouwen typeren in tango-teksten, ook opgaat voor de manier waarop vrouwen vaak getypeerd worden in de tango-dans. Dezelfde vooroordelen en ideologieën worden erin tentoongespreid. Daarom is het bij tango lessen zo belangrijk aan vrouwen duidelijk te maken, dat leren zich te laten leiden niet wil zeggen, zich zomaar overal naar toe te laten leiden. Dit is essentieel voor de vrouw die tango wil leren dansen en waarschijnlijk ook de moeilijkste les überhaupt.

Is het begrip "je laten leiden" voor veel vrouwen al moeilijk te accepteren, voor velen is het nog veel moeilijker, om te leren wanneer te stoppen met je te laten leiden. In mijn praktijk van tango les geven aan vrouwen, is het me dikwijls opgevallen, dat vrouwen het in het begin het moeilijkst vinden om zich te laten leiden of om de aanwijzingen van de man te volgen. Later als de vrouw geleerd heeft zich te laten leiden, verschuift het zwaartepunt naar het volgen van de aanwijzingen van de man, zonder dat ze op een robot lijkt. Bijvoorbeeld in het geval dat de man met zijn hand en lichaam een ocho aangeeft gevolgd door een giro. De vrouw reageert dan zo automatisch, dat ze amper de tijd neemt om de passen uit te voeren, haar balans verliest en tegen de man aanvalt. Het is voor haar moeilijk te begrijpen, zowel met het hoofd als met het lichaam, dat hoewel ze de aanwijzingen van de man moet volgen, de passen van haar zijn en niet van hem. En dat ze zowel de tijd als de ruimte moet nemen die nodig zijn om de passen correct uit te voeren.

Hieruit blijkt het belang van een goede balans en sterke, zekere passen. Ze zijn namelijk de kwaliteiten die nodig zijn om van de vrouw een actieve deelneemster te maken in de tango dans en niet een passief object. Noch de man, noch de vrouw kunnen goed dansen, tenzij zij over een sterk lichaamsgevoel, een goede balans en een stabiele houding beschikken. Beide moeten in staat zijn een constante spanning in hun omhelzing te houden, zonder hun gevoel voor de dans te verliezen. "Flanes" (slapjanussen) en mensen die fragiel en onzeker zijn hebben net zoveel moeite om tango te dansen als mensen die star en verkrampt zijn. Een vrouw die zich alle kanten op laat leiden, als een blad in de wind, kan geen tango dansen. Willen beide partners genoegen beleven aan hun dans, dan moet de vrouw een zekere spanning bieden aan het leiden van de man.

Alhoewel ik hier bepleit dat de structuur van de tango niet macho is, wil dat nog niet zeggen, dat de tango niet onderworpen is aan alle fantasieën, ideologieën en levenswijzen van de mensen die hem dansen. Het feit, dat de tango gedanst wordt door twee mensen, die elkaar omhelzen, maakt de tango tot een vruchtbare bodem voor allerlei fantasieën die mensen nu eenmaal hebben en die in alle aspecten van ons leven een rol spelen. Echter de tango is niet verantwoordelijk voor wat mensen met die fantasieën doen. Het is dus niet verwonderlijk om ook in de tango wereld vrouwen aan te treffen, die ongelukkig verliefd, verward of bijzonder overheersend zijn. Noch is het verrassend om hartstochtelijke verhalen over het dansen te horen, of verslagen over misbruik en oneerlijkheid, of schitterende liefdesverhalen. Evenzo treffen we mannen aan, die een blauwtje hebben gelopen, alsmede mensen die de zwakheden van anderen uitbuiten. De tango kent macho's van beiderlei kunne.

Ik heb veel mannen gezien met een uitgesproken macho persoonlijkheid, die deze karaktertrek achter zich laten, zodra ze de dansvloer opstappen. In tegenstelling tot de gangbare mening, geloof ik namelijk niet dat een man tegelijkertijd macho kan zijn en tango dansen. Om goed te kunnen dansen, kan een man niet ongevoelig zijn tegenover een vrouw. Tenslotte gaat het er om, dat men samen van de dans geniet. Kracht en zekerheid kunnen een man helpen om goed te dansen, echter niet om haar te overheersen, of zich superieur te voelen. Een man die zijn partner meesleurt, danst al net zo slecht, als de vrouw die zich laat meesleuren. De tango kan hierin zelfs een heilzaam effect hebben op zowel de man als vrouw, zoals: een betere houding, een stabielere balans, een fermer lichaam en een grotere assertiviteit. Met enige ervaring, leren vrouwen "nee" te zeggen tegen mannen, met wie ze niet willen dansen en "ja" tegen mannen met wie ze wel willen dansen. (Ik wil hier niet mee beweren, dat weten met wie te dansen hetzelfde is als weten met wie een romantische relatie aan te gaan.)

Over het algemeen weet een goede milonguera hoe ze zich moet laten leiden. Ze accepteert de invitatie een van man die goed danst en geniet van het dansen met hem. Dankzij zijn gevoeligheid, zijn présence en zijn vertrouwen, kan zij haar eigen stijl ontplooien. Als man en vrouw elkaar de ruimte geven, zullen zij beiden de gelegenheid hebben om hun creativiteit in de tango tot uitdrukking te brengen.

Een van de redenen, dat twee partners elkaar aan het einde van een serie dansen bedanken, is, volgens mij, dat ze het elkaar mogelijk hebben gemaakt hun passie, gevoel en kunnen uit te leven.